ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ, ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਅਤੇ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ - ਭਾਗ 1 - MCQ ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਉੱਤਰ

ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (C) ਸੰਸਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ

ਵਿਆਖਿਆ: ਨੋਟਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੀਰੀ ਸੰਸਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮਿਸ਼ਨ ਵੱਖਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਸੰਕਲਪ ਦਿੱਤਾ।

ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) 2,200

ਵਿਆਖਿਆ: ਨੋਟਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ 2,200 ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ। ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਅੰਕੜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮਿਸ਼ਨ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।

ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (D) ਬਾਲਾ ਪੀਰ

ਵਿਆਖਿਆ: ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਬਾਲਾ ਪੀਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਬਾਲ ਪੈਗੰਬਰ ਹੈ। ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੰਸਾਰਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਨੋਟਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਠਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (A) ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ

ਵਿਆਖਿਆ: ਨੋਟਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਸਨ। ਦੂਜਾ ਜੋੜਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਚੌਥੇ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੀ ਥਾਂ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਗ਼ਲਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (C) 1630

ਵਿਆਖਿਆ: ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਜਨਵਰੀ 1630 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਾਲ 1595 ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ, 1606 ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ ਅਤੇ 1656 ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸੀ।

ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ

ਵਿਆਖਿਆ: ਨੋਟਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਕੀ ਮਸੀਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ, ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਏ ਨਗਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਠਹਿਰਾਅ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕੀ ਮਸੀਤ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਮਸਜਿਦ ਸੀ।

ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (A) ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ

ਵਿਆਖਿਆ: ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸੀ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਗੁਰੂ ਕੀ ਮਸੀਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1656 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (D) 1 ਅਤੇ 2 ਦੋਵੇਂ

ਵਿਆਖਿਆ: ਕਥਨ 1 ਸਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨੋਟਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ 38 ਸਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਨ 2 ਵੀ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਰਜ ਸਮਾਂ 1606 ਤੋਂ 1644 ਤੱਕ ਹੈ।

ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (A) 1 ਅਤੇ 2 ਦੋਵੇਂ

ਵਿਆਖਿਆ: ਕਥਨ 1 ਸਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਨ 2 ਸਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਅਨੰਤੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਨੋਟਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਮਾਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਕੌਰ (ਸੁਲੱਖਣੀ) ਜੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (C) ਕੇਵਲ 1

ਵਿਆਖਿਆ: ਕਥਨ 1 ਸਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨੋਟਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਨ 2 ਗ਼ਲਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਰਜ ਸਮਾਂ 1661 ਤੋਂ 1664 ਤੱਕ ਹੈ।

ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (A) 1 ਅਤੇ 2 ਦੋਵੇਂ

ਵਿਆਖਿਆ: ਕਥਨ 1 ਸਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨੋਟਸ ਵਿੱਚ 52 ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦਰਜ ਹੈ। ਕਥਨ 2 ਸਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਪਸ ਆਏ।

ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (D) ਇਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ ਸੀ।

ਵਿਆਖਿਆ: ਚੌਥਾ ਕਥਨ ਗ਼ਲਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਦਵਾਖ਼ਾਨਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ। ਪਹਿਲਾ ਕਥਨ ਸਦੀਵੀ ਤਖ਼ਤ ਵਾਲਾ ਅਰਥ ਸਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਕਥਨ ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਹਨ। ਨੋਟਸ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਸਾਲ 1606 ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (C) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਤਿੰਨੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।

ਵਿਆਖਿਆ: ਤੀਜਾ ਕਥਨ ਗ਼ਲਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨੋਟਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਫੂਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਕਥਨ ਬਾਲਕ ਫੂਲ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਅਸੀਸ ਮਿਲਣ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਕਥਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਸਹੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਅਸੀਸ ਲੈਣ ਲਈ ਆਉਣ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।

ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) A–2, B–3, C–1

ਵਿਆਖਿਆ: A ਦਾ ਮਿਲਾਨ 2 ਨਾਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਛੇਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਨ। B ਦਾ ਮਿਲਾਨ 3 ਨਾਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਸੱਤਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਨ। C ਦਾ ਮਿਲਾਨ 1 ਨਾਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਅੱਠਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਤੋਂ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਇਕੱਠੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1656 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (A) A–3, B–1, C–2

ਵਿਆਖਿਆ: A ਦਾ ਮਿਲਾਨ 3 ਨਾਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। B ਦਾ ਮਿਲਾਨ 1 ਨਾਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। C ਦਾ ਮਿਲਾਨ 2 ਨਾਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਠਹਿਰਾਅ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਨੋਟਸ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰੂਪਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (D) C → A → B

ਵਿਆਖਿਆ: ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ 1606 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ C ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ 1644 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ A ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ 1661 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ B ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ C → A → B ਹੈ; ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾਲ 17 ਸਾਲ ਸੀ।

ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) A ਅਤੇ R ਦੋਵੇਂ ਸਹੀ ਹਨ ਪਰ R, A ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ

ਵਿਆਖਿਆ: A ਸਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨੋਟਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ 52 ਨਿੱਜੀ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ ਦਰਜ ਹਨ। R ਵੀ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨਿੱਜੀ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ, ਇਸ ਲਈ R, A ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।

ਸਹੀ ਉੱਤਰ: (B) A ਅਤੇ R ਦੋਵੇਂ ਸਹੀ ਹਨ ਪਰ R, A ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ

ਵਿਆਖਿਆ: A ਸਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨੋਟਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। R ਵੀ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਅਸਥਾਨ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਤੱਥ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ R, A ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਦੇ ਸਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1644 ਅਤੇ 1661 ਸਨ।