ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਡਰਨ ਹਿਸਟਰੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਵਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਚੈਪਟਰ ਹੈ। ਹਰ ਸਵਾਲ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼, ਲੜਾਈ, ਸੰਧੀ ਜਾਂ ਨਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਰਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਟੌਪਿਕ ਪੂਰਾ ਪੱਕਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਪਿਛੋਕੜ, ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ, ਸੰਧੀਆਂ, ਦੂਜੀ ਜੰਗ, ਰਲੇਵਾਂ।
ਇਸ ਟੌਪਿਕ ਵਿੱਚ ਕੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ
ਪਿਛੋਕੜ: ਜੰਗਾਂ ਕਿਉਂ ਹੋਈਆਂ
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ, 1809: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ (ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼ ਰਾਹੀਂ) ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਹੱਦ ਮੰਨਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰਹੇ; ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਇਸ ਪਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਆ ਗਈਆਂ।
- ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 27 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਅਰਾਜਕਤਾ ਫੈਲ ਗਈ। ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸ਼ਾਸਕ ਆਏ-ਗਏ: ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਬਾਲਕ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ, ਜਿਸਦੀ ਮਾਂ ਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ (ਜਿੰਦਾਂ) ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਣੀ।
- ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਧਾਈਆਂ। ਦਸੰਬਰ 1845 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ (1845-46)
- ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ: ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ। ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼: ਸਰ ਹਿਊਗ ਗਫ਼।
- ਸਿੱਖ ਕਮਾਂਡਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ (ਵਜ਼ੀਰ) ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ (ਸੈਨਾਪਤੀ) ਆਪਣੀ ਹੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
| ਲੜਾਈ | ਤਾਰੀਖ਼ | ਨਤੀਜਾ |
|---|---|---|
| ਮੁੱਦਕੀ | 18 ਦਸੰਬਰ 1845 | ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ |
| ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਹਿਰ | 21-22 ਦਸੰਬਰ 1845 | ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ, ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ |
| ਬੱਦੋਵਾਲ | 21 ਜਨਵਰੀ 1846 | ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ (ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ) |
| ਆਲੀਵਾਲ | 28 ਜਨਵਰੀ 1846 | ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ |
| ਸਭਰਾਓਂ | 10 ਫਰਵਰੀ 1846 | ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਜਿੱਤ |
ਸਭਰਾਓਂ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਲੜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਰ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਸ ਜੰਗ ਦੇ ਨਾਇਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਅਕਸਰ ਜਵਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
1846 ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸੰਧੀਆਂ
- ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ, 9 ਮਾਰਚ 1846:
- ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ (ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿਚਕਾਰ) ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।
- ₹1.5 ਕਰੋੜ ਜੰਗੀ ਹਰਜਾਨਾ ਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਦਰਬਾਰ ਇਸਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਦੇ ਸਕਿਆ।
- ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ।
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ, 16 ਮਾਰਚ 1846: ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਜੰਮੂ ਦੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ₹75 ਲੱਖ ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਨੂੰ 1809 ਵਾਲੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਨਾ ਰਲਾਓ।
- ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ, 16 ਦਸੰਬਰ 1846:
- ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
- ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਲਗ ਹੋਣ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ ਹੇਠ ਰੀਜੈਂਸੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਚਲਾਉਣਾ ਸੀ।
- ਇੱਥੋਂ ਪੰਜਾਬ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ।
ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ (1848-49)
- ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ: ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ।
- ਚੰਗਿਆੜੀ: ਅਪ੍ਰੈਲ 1848 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿਖੇ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲਰਾਜ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ। ਉੱਥੇ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ, ਵੈਨਸ ਐਗਨਿਊ ਅਤੇ ਐਂਡਰਸਨ, ਮਾਰੇ ਗਏ।
- ਬਗ਼ਾਵਤ ਫੈਲ ਗਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਨੇ ਕੀਤੀ।
| ਲੜਾਈ | ਤਾਰੀਖ਼ | ਨਤੀਜਾ |
|---|---|---|
| ਰਾਮਨਗਰ | 22 ਨਵੰਬਰ 1848 | ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ |
| ਚਿੱਲਿਆਂਵਾਲਾ | 13 ਜਨਵਰੀ 1849 | ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ |
| ਗੁਜਰਾਤ | 21 ਫਰਵਰੀ 1849 | ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਜਿੱਤ ("ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ") |
ਰਲੇਵਾਂ
- 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ।
- ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
- ਕੋਹਿਨੂਰ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ: ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ (ਪ੍ਰਧਾਨ), ਜੌਨ ਲਾਰੈਂਸ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਮੈਨਸਲ।
ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
- ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਸਾਲ ਜਾਂ ਜੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਾਓ: "ਚਿੱਲਿਆਂਵਾਲਾ ਕਿਹੜੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਈ?" (ਦੂਜੀ)।
- ਆਖ਼ਰੀ / ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਲੜਾਈ: ਸਭਰਾਓਂ (ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ), ਗੁਜਰਾਤ (ਦੂਜੀ ਜੰਗ)।
- ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ: ਹਾਰਡਿੰਗ (ਪਹਿਲੀ), ਡਲਹੌਜ਼ੀ (ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਰਲੇਵਾਂ)।
- ਸੰਧੀਆਂ: ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਕਿਸ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਗਿਆ (ਲਾਹੌਰ), ਕਸ਼ਮੀਰ ਕਿਸ ਨਾਲ ਵਿਕਿਆ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 1846), ਰੀਜੈਂਸੀ ਕੌਂਸਲ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਈ (ਭੈਰੋਵਾਲ)।
- ਵਿਅਕਤੀ: ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ (ਸਭਰਾਓਂ), ਮੂਲਰਾਜ (ਮੁਲਤਾਨ), ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ, ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ (ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ)।
ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਤੇ
- ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸੰਧੀਆਂ: 1809 (ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੈਟਕਾਫ਼, ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਹੱਦ) ਅਤੇ 1846 (ਕਸ਼ਮੀਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੇਚਿਆ)।
- ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਜਿੱਤ ਬੱਦੋਵਾਲ ਸੀ।
- ਇੱਥੇ ਗੁਜਰਾਤ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ), ਭਾਰਤ ਦਾ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਨਹੀਂ। ਪੇਪਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਭੁਲੇਖੇ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
- ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਨ।
ਆਮ ਗ਼ਲਤੀਆਂ
- ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਲਈ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਲਿਖ ਦੇਣਾ। ਉਦੋਂ ਹਾਰਡਿੰਗ ਸੀ।
- ਚਿੱਲਿਆਂਵਾਲਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦੇਣਾ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਂ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਹਿਰ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
- ਭੈਰੋਵਾਲ (ਦਸੰਬਰ 1846, ਰੀਜੈਂਸੀ ਕੌਂਸਲ) ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ (ਮਾਰਚ 1846, ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ) ਨਾਲ ਰਲਾ ਦੇਣਾ।
ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ
ਕੱਲ੍ਹ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਦੋ ਟਾਈਮਲਾਈਨਾਂ ਬਣਾਓ, ਹਰ ਜੰਗ ਲਈ ਇੱਕ, ਹਰ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਸਮੇਤ। ਫਿਰ ਇਸ ਪੰਨੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਓ। 7 ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ 30 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਦੁਹਰਾਓ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਸਾਈਟ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਲੇ ਕੁਇਜ਼ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੱਲ ਕਰੋ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਗ਼ਲਤ ਹੋਣੀਆਂ ਬੰਦ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ।