ਪੰਜਾਬ GK ਮੇਰੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਈ ਸੋਰਸਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਨੋਟਸ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਭੂਗੋਲ ਸਭ ਤੋਂ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਗਭਗ ਬਦਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਨਕਸ਼ਾ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਿੱਖੋ, 1-7-30 ਨਾਲ ਰਿਵਾਈਜ਼ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੱਕੇ ਅੰਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਟੌਪਿਕ ਵਿੱਚ ਕੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ
ਮੁੱਢਲੇ ਤੱਥ
- ਖੇਤਰਫਲ: 50,362 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਲਗਭਗ 1.53%।
- ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ: 23। ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ 2021 ਵਿੱਚ 23ਵਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਿਆ।
- ਰਾਜਧਾਨੀ: ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਜੋ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਵੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ।
- ਨਾਂ: ਪੰਜਾਬ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਪੰਜ + ਆਬ (ਪਾਣੀ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ: ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ। 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਿਹਲਮ, ਚਨਾਬ, ਰਾਵੀ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਸਨ।
ਗੁਆਂਢੀ
- ਪੱਛਮ: ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੱਦ)।
- ਉੱਤਰ: ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ।
- ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ: ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼।
- ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ: ਹਰਿਆਣਾ।
- ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ: ਰਾਜਸਥਾਨ।
ਛੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ: ਪਠਾਨਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ।
ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਰਿਆ
| ਦਰਿਆ | ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ |
|---|---|
| ਸਤਲੁਜ | ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸ ਤਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ (ਬਿਲਾਸਪੁਰ, ਹਿਮਾਚਲ) ਅਤੇ ਨੰਗਲ ਡੈਮ (ਰੂਪਨਗਰ, ਪੰਜਾਬ) ਇਸ 'ਤੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਦਰਿਆ। |
| ਬਿਆਸ | ਰੋਹਤਾਂਗ ਦੱਰੇ ਨੇੜੇ ਬਿਆਸ ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਪੌਂਗ ਡੈਮ (ਹਿਮਾਚਲ) ਇਸ 'ਤੇ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੀਕੇ ਵਿਖੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। |
| ਰਾਵੀ | ਹਿਮਾਚਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਪਠਾਨਕੋਟ ਨੇੜੇ ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ (ਥੀਨ) ਡੈਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਕੰਢੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਇਸ 'ਤੇ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਹੱਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। |
ਘੱਗਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ (ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗਰੂਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ) ਦਾ ਮੌਸਮੀ ਦਰਿਆ ਹੈ।
ਪੰਜ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੁਆਬ
ਦੁਆਬ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਪੇਪਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਂ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਹਨ:
| ਦੁਆਬ | ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ |
|---|---|
| ਬਿਸਤ (ਜਲੰਧਰ) ਦੁਆਬ | ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ |
| ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ | ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ |
| ਰਚਨਾ ਦੁਆਬ | ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਚਨਾਬ |
| ਚੱਜ ਦੁਆਬ | ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਜਿਹਲਮ |
| ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ ਦੁਆਬ | ਜਿਹਲਮ ਅਤੇ ਸਿੰਧ |
ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਟ੍ਰਿਕ: ਨਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ। ਬਿਸਤ = ਬਿਆਸ-ਸਤਲੁਜ, ਬਾਰੀ = ਬਿਆਸ-ਰਾਵੀ, ਰਚਨਾ = ਰਾਵੀ-ਚਨਾਬ, ਚੱਜ = ਚਨਾਬ-ਜਿਹਲਮ।
ਮਾਝਾ, ਦੁਆਬਾ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ
- ਮਾਝਾ: ਬਿਆਸ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਪਠਾਨਕੋਟ।
- ਦੁਆਬਾ: ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿਚਕਾਰ। ਜਲੰਧਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ।
- ਮਾਲਵਾ: ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਇਸੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪਟਿਆਲਾ, ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਸੰਗਰੂਰ।
ਜਲਗਾਹਾਂ (ਰਾਮਸਰ ਸਾਈਟਾਂ)
ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਰਾਮਸਰ ਸਾਈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀਕੇ (ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਲਗਾਹ, ਜਿੱਥੇ ਬਿਆਸ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ), ਕਾਂਜਲੀ (ਕਪੂਰਥਲਾ), ਰੋਪੜ, ਨੰਗਲ, ਕੇਸ਼ੋਪੁਰ-ਮਿਆਣੀ (ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਰਿਜ਼ਰਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹਰੀਕੇ 1990 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਸੀ।
ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
- "ਕਿਹੜਾ ਦਰਿਆ ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਵਗਦਾ?" (ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਚਨਾਬ ਜਾਂ ਜਿਹਲਮ।)
- "ਹਰੀਕੇ ਜਲਗਾਹ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਹੈ?" (ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ।)
- "ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ?" (ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ।)
- "ਸਭ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ?" (ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ।)
- "ਕਿਹੜਾ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਹੱਦ ਸਾਂਝੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?" (ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਜਾਂ ਦਿੱਲੀ।)
ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਤੇ
- ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੈ।
- ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਆਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਹੈ।
- ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ = ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਨੇ 1846 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਹੱਥੋਂ ਗੁਆਇਆ।
ਆਮ ਗ਼ਲਤੀਆਂ
- ਭਾਖੜਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦੇਣਾ।
- ਮਾਝੇ ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ ਨੂੰ ਰਲਾ ਦੇਣਾ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ: ਦੁ-ਆਬਾ = ਦੋ ਪਾਣੀ, ਯਾਨੀ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ, ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਧਰਤੀ।
- ਪੁਰਾਣੀ ਕਿਤਾਬ ਤੋਂ 22 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਗਿਣਨਾ। ਹੁਣ 23 ਹਨ।
ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ
ਕੱਲ੍ਹ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਖ਼ਾਕਾ ਬਣਾਓ। ਤਿੰਨ ਦਰਿਆ, ਡੈਮ, ਹਰੀਕੇ ਅਤੇ ਛੇ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਮਾਰਕ ਕਰੋ। ਇਸ ਪੰਨੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਓ, ਫਿਰ 7 ਅਤੇ 30 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਦੁਹਰਾਓ।