ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ: ਪੇਪਰ ਨੋਟਸ

ਇਹ ਚੈਪਟਰ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਉਸਦਾ ਪਤਨ। ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ, ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਲਿਸਟਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਟਾਈਮਲਾਈਨ ਬਣ ਜਾਣ।

ਇਸ ਟੌਪਿਕ ਵਿੱਚ ਕੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ

ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਦੌਰ (18ਵੀਂ ਸਦੀ)

• ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ (1716) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਰਹੇ।
• 1748 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣੇ। ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।
• ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ: ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਆਮ ਇਕੱਠ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ 'ਤੇ। ਇਸਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।
• ਰਾਖੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ: ਪਿੰਡ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਦਲੇ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉਪਜ ਦਾ ਲਗਭਗ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ, ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

ਬਾਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ

ਫੂਲਕੀਆਂ ਮਿਸਲ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ।

ਦੋ ਘੱਲੂਘਾਰੇ

• ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ, 1746: ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਵੱਲੋਂ।
• ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ, 1762: ਕੁੱਪ (ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਨੇੜੇ) ਵਿਖੇ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਵੱਲੋਂ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (1780-1839)

• ਜਨਮ: 13 ਨਵੰਬਰ 1780, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ)। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਅੱਖ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਚਲੀ ਗਈ।
• ਲਾਹੌਰ: 7 ਜੁਲਾਈ 1799 ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ।
• ਮਹਾਰਾਜਾ: ਵਿਸਾਖੀ, 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1801 ਨੂੰ ਐਲਾਨੇ ਗਏ।
• ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ: 1805 ਵਿੱਚ ਭੰਗੀਆਂ ਤੋਂ ਲਿਆ।
• ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ, 1809: ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ (ਚਾਰਲਸ ਮੈਟਕਾਫ਼) ਨਾਲ; ਸਤਲੁਜ ਹੱਦ ਬਣਿਆ।
• ਕੋਹਿਨੂਰ: 1813 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ।
• ਮੁਲਤਾਨ 1818, ਕਸ਼ਮੀਰ 1819, ਪਿਸ਼ਾਵਰ 1834।
• ਤਿੰਨ-ਧਿਰੀ ਸੰਧੀ, 1838: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ।
• ਮੌਤ: 27 ਜੂਨ 1839, ਲਾਹੌਰ।

ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ

• ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ: ਯੂਰਪੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵੈਂਤੂਰਾ ਅਤੇ ਐਲਾਰਡ ਵੱਲੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਾਡਲ ਬ੍ਰਿਗੇਡ; ਨਾਲ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਅਵਿਤਾਬਾਈਲ ਵੀ।
• ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ: ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ; ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ; 1837 ਵਿੱਚ ਜਮਰੌਦ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
• ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ: ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ।
• ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ: ਵਜ਼ੀਰ (ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ)।
• ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ 'ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਰਤ ਵਾਲਾ ਤਾਂਬਾ ਚੜ੍ਹਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਨਾਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ (Golden Temple) ਪਿਆ।
• ਖ਼ਿਤਾਬ: ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ। ਸਿੱਕੇ: ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ।

ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

• "ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਿਸ ਮਿਸਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ?" (ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ।)
• "ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਇਆ?" (ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, 1748।)
• "ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਕਿਸ ਨੇ ਵਸਾਈ?" (ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ, ਫੂਲਕੀਆਂ ਮਿਸਲ।)
• "ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਯੂਰਪੀ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ?" (ਵੈਂਤੂਰਾ ਅਤੇ ਐਲਾਰਡ।)
• "ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਕਿਹੜੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ?" (ਜਮਰੌਦ, 1837।)
• "ਲਾਹੌਰ ਕਦੋਂ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ?" (1799।)

ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਤੇ

• 1799 ਲਾਹੌਰ, 1801 ਮਹਾਰਾਜਾ, 1809 ਸੰਧੀ, 1839 ਮੌਤ। ਇਹ ਚਾਰ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਕੰਧ 'ਤੇ ਲਿਖ ਲਓ।
• ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਕੋਲ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੋਵੇਂ ਸਨ; ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਲਏ।
• ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ (1762) ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਕਿਸੇ ਮੁਗ਼ਲ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਨਹੀਂ।

ਆਮ ਗ਼ਲਤੀਆਂ

• ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਜਿੱਤ 1801 ਲਿਖ ਦੇਣੀ। ਲਾਹੌਰ 1799; ਖ਼ਿਤਾਬ 1801।
• ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੱਸਣਾ। ਉਹ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਨ।
• 1809 ਵਾਲੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੰਧੀ (ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ) ਨੂੰ 1846 ਵਾਲੀ (ਕਸ਼ਮੀਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ) ਨਾਲ ਰਲਾਉਣਾ।

ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ

ਇਸ ਪੰਨੇ ਨੂੰ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਗਾਈਡ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ 1716 ਤੋਂ 1849 ਤੱਕ ਇੱਕ ਟਾਈਮਲਾਈਨ ਲਿਖੋ। ਕੱਲ੍ਹ, 7 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ 30 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਰਿਵਾਈਜ਼ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਇਸ ਸਾਈਟ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਲੇ ਕੁਇਜ਼ ਹੱਲ ਕਰੋ।